"Ongelofelijk wat je hier allemaal moet improviseren."

Een dag in het universiteitsziekenhuis van Lusaka

Opgetekend door Kim Droppert, via de JoHo Company en de Getu Foundation drie maanden werkzaam als vrijwilliger bij het LHI. Kim geeft les op de school en ontwikkelt en lesmodule voor haar vakgebied Verloskunde en gynaecologie-verpleegkunde. In haartweede week in Zambia ging ze een dag mee naar het ziekenhuis waar de studenten de meeste praktijkervaring opdoen gedurende hun opleiding, het University Teaching Hospital (UTH).

"Dit is het grootste en het best aangeschreven ziekenhuis in het land. Het is zeker te zien dat het een academisch ziekenhuis is; heel groot en met veel specialismes, net zoals het Erasmus MC/Dijkzicht in Rotterdam - en je kunt er ook net zo makkelijk verdwalen.

Ik loop mee met twee studenten van het LHI en wacht met hen op de afdeling op Brenda Zulu, een clinical instructor van het LHI. Zij is er als praktijkbegeleidster verantwoordelijk voor dat de studenten de juiste procedures aanleren en zal hen daar naderhand ook op toetsen.

De studenten kleden zich snel om en beginnen, omdat ze te laat zijn (omdat de bus te laat vertrok), zonder overdracht aan hun werk. Het meeste werk doen ze samen. Achter de balie, die overzicht geeft op de diverse zalen, staat een mannelijke verpleegkundige die handschoenen uitdeelt. Er zijn maar weinig handschoenen dus je moet er zuinig op zijn. Ik heb al wel gezien dat ze alles met handschoenen doen, zelfs bedden opmaken. Maar aan de andere kant zou ik dat ook doen aangezien het beddegoed er niet al te fris uitziet, en daarbij nog de kennis dat het grootste deel van de patiënten hiv/tbc/cholera met zich meedraagt.

De familie zorgt mee

De studenten beginnen met bedden opmaken terwijl ik informatie van de gediplomeerde verpleger krijg. Het wassen van de patiënten, waar we in Nederland mee beginnen, wordt hier overgeslagen of pas later na alle verpleegtechnische handelingen gedaan. Meestal is het zo dat de familie de patiënt verzorgt (wassen, eten, drinken, et cetera). Dit zal dus zelden door de verpleegkundigen gedaan worden. Familie, meestal een vrouw, mag de hele tijd bij de patient zijn. Later zag ik wel dat ook hier  een maximum is aan het aantal bezoekers.

Op het moment dat ik even meekijk op de afdeling is alles rustig, dit komt doordat vorige week alle artsen in protest waren en dus kwamen er veel niet op hun werk opdagen, zodat het rustig was met de opnames. Jeetje, dat kun je je toch niet voorstellen in Nederland? Vandaag staan er wel twee operaties op schema. Ik krijg alle papieren te zien die nodig zijn voor een operatie, net als in de Engeland moet de patiënt hier toestemming geven en tekenen voor de operatie. Dit systeem bestaat bij ons niet meer.

Improvisatie en oplossingen

De afdeling ziet er netjes en schoon uit, ook ruikt het niet vies en zijn er geen muggen. Mannen en vrouwen liggen op gescheiden afdelingen, ook op de zalen chirurgie en interne geneeskunde. Ik ben nu op de mannenafdeling (algemeen chirurgie en urologie). De meeste patiënten hebben hier fracturen als gevolg van auto-ongelukken (veel vóórkomend in Zambia!). Ze blijven dan gemiddeld zes weken in het ziekenhuis, en krijgen fysiotherapie voor mobilisatie. Zodra ze enigszins mobiel zijn gaan ze naar huis en krijgen dan poliklinische fysio-therapie, men noemt dit een ‘outdoor patient’.

Het is een net ziekenhuis maar toch merk je goed dat het zich in een derdewereldland bevindt; gebrek aan materialen (handschoenen, infuussystemen). Men lost bijvoorbeeld het tekort aan catheterzakken of drainpotten op door hiervoor lege infuuszakken te gebruiken. Ongelofelijk wat je hier allemaal moet improviseren. Ik vond het een hele goede oplossing.

De arts neemt tijdens zijn visite het bloed af (een verpleegkundige mag dit ook doen); dit gebeurt met een normale spuit, en niet met de materialen die wij hebben. Ze hebben hier geen naaldencontainers zoals die in Nederland op elke zaal staan, maar er staan bij de zusterpost twee dozen op hun kop waar een gat in gemaakt is om na gebruik de naalden, bloedproducten en handschoenen in te doen.

Kennis is van levensbelang

Op de afdelingen is geen telefoon - de verpleging moest hard lachen toen ik daar naar vroeg - om contact binnen het ziekenhuis te hebben. In Nederland is dit een veelgebruikt communicatiemiddel, waar je soms gek van wordt, om elkaar te vertellen dat een patiënt komt of naar de O.K. kan gaan, iets niet klopt met bloed, etc. Hier gebruiken ze daarvoor mensen, die persoonlijk komen melden dat de patiënt bij voorbeeld ergens verwacht wordt. In kritische situaties is het dus erg moeilijk om een arts te bereiken; ze laten dan een schoonmaker van de afdeling rennen. Vaak staan hier maar een paar verpleegkundigen alleen op een afdeling van 40-60 patienten en is er niet altijd een arts in de buurt, of hij komt niet opdagen.

Daarom is het juist hier van belang om deze studenten goed op te leiden zodat ze als ze gediplomeerd zijn, gelijk actie kunnnen ondernemen en dus levens kunnen redden. In veel gevallen (ook in Nederland) zijn goede kennis en weten hoe je moet handelen de basis voor het redden van levens (vooral bij verloskunde). Maar hier is het dubbel zo belangrijk omdat je vaak niet een arts kunt consulteren, en geen collega hebt van wie je hulp kan krijgen of met wie je kan overleggen.

Patiëntenbellen hebben ze hier niet, ondanks dat volgens mij het alarmsysteem wel boven elk bed hangt - maar dat wordt gebruikt voor een bedlampje dat de patiënt zelf meeneemt. Zo nodig meldt de familie de verpleegkundige dienst dat er hulp nodig is bij de patiënt.

Een schoonmaker om je te assisteren

De afdeling is opgesplitst in vier zalen met zes bedden per zaal. Als de druk op de afdeling te hoog wordt dan worden er matjes bijgelegd waarop de patiënten kunnen liggen. Ik hoor mezelf nog zeggen in Nederland: ‘Ja, we kunnen de patiënten niet op stapelbedden leggen...’ als er een arts aandringt om nog meer patiënten op te nemen terwijl de capaciteit maximaal bezet is. Hier dus niet stapelen maar gewoon op de vloer verder gaan en een beetje onder de bedden schuiven... misschien een goed idee voor Nederland.  In totaal waren er dus 24 bedden op de afdeling, maar een volle afdeling heeft op zijn minst 45 patiënten. Als je nachtdienst hebt ben je alleen en heb je een schoonmaker om je eventueel te assisteren.

Ik ben met Brenda langs alle andere afdelingen gelopen waar de situatie ook was zoals hierboven beschreven. Bij de vrouwenafdeling is het alleen nog drukker, meer familieleden, en met name meer kinderen die de vrouwen bij zich houden ook al zijn ze opgenomen.

Het was voor mij een hele ervaring om een kijkje te mogen nemen in dit ziekenhuis en ik hoop dat het u ook een goede indruk heeft gegeven van de omgeving en het verpleegkundig beroep in Zambia waar onze studenten al heel vroeg in de opleiding mee geconfronteerd worden."